Instytut Chorób Serca

http://www.mp.pl/interna/chapter/B16.V.25.1.1

Opis badania

1. Standardowy EKG to zapis potencjałów elektrycznych z 12 odprowadzeń:

1) odprowadzenia kończynowe – elektrody umieszcza się tuż powyżej nadgarstka na zewnętrznej powierzchni prawego (czerwona) i lewego (żółta) przedramienia, oraz powyżej kostki zewnętrznej na lewym (zielona) i prawym (czarna – uziemienie) podudziu

a) dwubiegunowe – I, II, III

b) jednobiegunowe – aVL, aVR, aVF

2) odprowadzenia przedsercowe jednobiegunowe – V1–V6; rozmieszczenie elektrod na klatce piersiowejryc. 25.1-1; odprowadzenia Vr3 i Vr4 rejestruj rutynowo, jeśli rozpoznajesz zawał ściany dolnej (pośrednim kryterium współistniejącego zawału prawej komory jest uniesienie odcinka ST w punkcie J w odprowadzeniach Vr3 i Vr4 ≥0,5 mm).

 

Rycina 25.1-1. Umiejscowienie elektrod EKG

 

2. Schemat prawidłowej krzywej EKG ryc. 25.1-2:

1) wychylenia w górę lub w dół od linii izoelektrycznej – załamki P, Q, R, S, T, U; załamki Q+R+S = zespół QRS (bez R = zespół QS)

2) linia pozioma między załamkami U i P bądź między załamkami T i P w przypadku niewidocznych załamków U – linia izoelektryczna (podstawowa)

3) fragmenty linii między załamkiem P a zespołem QRS oraz zespołem QRS a załamkiem T – odcinek PQi odcinek ST

4) fragmenty krzywej składające się z odcinka i sąsiadującego z nim załamka – odstęp PQ i odstęp QT.

 

Rycina 25.1-2. Załamki, odcinki i odstępy EKG

 

3. EKG jest rejestrowany na siatce milimetrowej, co umożliwia wykonanie pomiarów częstotliwości rytmu serca oraz czasu trwania i amplitudy poszczególnych elementów morfologicznych zapisu.

1) przy standardowej szybkości przesuwu taśmy 25 mm/s odstęp czasowy między cienkimi liniami siatki (mała kratka) wynosi 0,04 s, a między grubymi liniami (duża kratka) – 0,2 s (ryc. 25.1-3); przy przesuwie 50 mm/s – 0,02 s i 0,1 s

2) wzorcowe wychylenie linii izoelektrycznej (cecha) to 1 cm = 1 mV; jeśli wysokość cechy jest większa lub mniejsza od 1 cm, to pomiar amplitudy załamków wymaga korekcji wg wzoru: skorygowana amplituda załamka (w mm) = amplituda załamka (w mm) × 10 mm / amplituda cechy (w mm).

 

Rycina 25.1-3. Wykorzystanie siatki milimetrowej do pomiarów czasu trwania (przy standardowej szybkości przesuwu taśmy 25 mm/s) i amplitudy poszczególnych elementów morfologicznych elektrokardiogramu

 

Ocena rytmu serca

1. Ustal szybkość przesuwu papieru.

2. Zmierz częstotliwość rytmu specjalną linijką, a gdy jej nie masz:

1) jeśli rytm jest miarowy  oblicz czas trwania odstępu między dwoma kolejnymi załamkami R (odstęp RR) i podziel 60 s przez tę wartość albo policz liczbę dużych kratek mieszczących się w odstępie RR – przy przesuwie taśmy 25 mm/s: 1 kratka = 300/min, 2 kratki = 150/min, 3 kratki = 100/min, 4 kratki = 75/min, 5 kratek = 60/min, 6 kratek = 50/min

2) jeśli rytm jest niemiarowy  policz ile zespołów QRS mieści się w 6-sekundowym odcinku zapisu (przy przesuwie taśmy 25 mm/s jest to 15 cm) i pomnóż przez 10.

3. Oceń miarowość rytmu.

4. Oceń pochodzenie rytmu:

1) czy rytm podstawowy jest zatokowy, a jeśli nie – to jaki?

2) czy występują pozazatokowe zespoły QRS, a jeśli tak – to skąd pochodzą (nadkomorowe czy komorowe) i czy są przedwczesne?

5. Oceń przewodzenie przedsionkowo-komorowe – zmierz odstęp PQ, sprawdź czy występują załamki P (zatokowe? pozazatokowe?) bez następujących po nich zespołów QRS.

Ocena morfologiczna EKG

1. Oś elektryczna serca: zwykle określana orientacyjnie na podstawie wzrokowej oceny kierunku zespołów QRS w odprowadzeniach kończynowych ryc. 25.1-4

 

Rycina 25.1-4. Ocena położenia osi elektrycznej serca

 

1) w I i III dodatnie – prawidłowe położenie osi (od +30° do +90°)

2) w I i III skierowane do siebie – odchylenie osi w prawo (dekstrogram)

a) w aVF dodatni – od +90° do ±180°

b) w aVF ujemny – ±180° do –90° (oś nieokreślona; wg zaleceń AHAACC i HRS – oś odchylona w prawo i w górę)

3) w I i III skierowane od siebie (rozbieżne)

a) w II dodatnie – prawidłowe położenie osi (od +30° do –30°)

b) w II ujemne – odchylenie osi w lewo (sinistrogram; od –30° do –90°).

2. Załamek P: odzwierciedla depolaryzację mięśnia przedsionków:

1) dodatnie w I i II – wskazują na prawidłowy kierunek depolaryzacji przedsionków i są elektrokardiograficzną cechą zatokowego rytmu serca

2) ujemne w II i III – wskazują na wsteczny kierunek depolaryzacji przedsionków (pobudzenia i rytmy pochodzące z dolnej części prawego lub lewego przedsionka, z łącza AV bądź z komór)

3) poszerzone ≥0,12 s, skojarzone zwykle z ich zawęźleniem lub rozdwojeniem – mogą się wiązać z powiększeniem (przerost, rozciągnięcie) lewego przedsionka lub z zaburzeniami przewodzenia śródprzedsionkowego. Dodatkową, bardziej swoistą cechą powiększenia lewego przedsionka są dwufazowe,dodatnio-ujemne załamki P w V1 (faza ujemna ≥0,04 s i ≥1 mm); poszerzone i rozdwojone załamki P w odprowadzeniach kończynowych oraz nieprawidłowe dwufazowe w odprowadzeniu V1 określa się mianemmitrale.

4) wysokie (>2,5 mm w odprowadzeniach kończynowych, >3 mm w odprowadzeniach przedsercowych) – wzmożone napięcie układu współczulnego lub powiększenie prawego przedsionka (pulmonale). Załamki P wysokie i poszerzone w odprowadzeniach kończynowych oraz dwufazowe z głęboką i poszerzoną fazą ujemną w odprowadzeniu V1 występują u chorych z przerostem obu przedsionków w przebiegu wad wrodzonych serca i są określane mianem cardiale.

5) niewidoczne – ukryte w załamku T podczas szybkiego rytmu zatokowego albo nałożone na zespoły QRS (równoczesna depolaryzacja przedsionków i komór może występować podczas rytmów, które pochodzą z komór lub z łącza AV). Rzeczywisty brak załamków P występuje w przypadku zahamowania aktywności bodźcotwórczej węzła zatokowego lub w przypadku bloku zatokowo-przedsionkowego. Przyczyną braku załamków P pomimo prawidłowej czynności węzła zatokowego może być zatrzymanie elektrycznej czynności przedsionków (warunkiem rozpoznania tej rzadko występującej nieprawidłowości EKG jest równoczesne wykazanie braku mechanicznej czynności przedsionków lub wychyleń A w elektrogramie przedsionkowym oraz brak odpowiedzi na stymulację przedsionków).

6) dwufazowe wychylenia przedsionkowe (fale F) w odprowadzeniach kończynowych i przedsercowych, o częstotliwości zwykle 250–350/min  trzepotanie przedsionków ryc. 2.6-10) różnokształtne, drobnofaliste wychylenia przedsionkowe (fale f) z częstotliwością 350–600/min, najwyraźniejsze w V1–V2 – migotanie przedsionków ryc. 2.6-10.

 

Rycina 2.6-10. A – różnokształtne fale f zamiast załamków P w czasie migotania przedsionków. B – jednokształtne, dwufazowe fale F zamiast załamków P w czasie trzepotania przedsionków

 

3. Odcinek PQ: odpowiada okresowi repolaryzacji przedsionków:

1) obniżenie skośne do dołu – powiększenie prawego przedsionka, hipersympatykotonia

2) obniżenie poziome – ostre zapalenie osierdzia

3) uniesienie (rzadko) – może być objawem zawału lewego lub prawego przedsionka.

4. Odstęp PQ: łączny czas trwania załamka P i odcinka PQ; jest miarą czasu przewodzenia AV, czyli czasu wędrowania bodźca przez prawy przedsionek, węzeł AV oraz pień i rozgałęzienia pęczka Hisa; prawidłowo 0,12–0,20 s.

1) wydłużenie (stałe lub zmienne) – blok AV rozdz. 2.7.2

2) skrócenie – przewodzenie bodźców poprzez dodatkowy szlak przewodzenia AV (zespół preekscytacjirozdz. 2.6.3), częściej przyspieszone przewodzenie przez węzeł AV pod wpływem hipersympatykotonii.

5. Zespół QRS: odzwierciedla depolaryzację mięśnia komór. Oceń kierunek dominującego wychylenia (określenie położenia osi elektrycznej serca wyżej), czas trwania (prawidłowo 0,06–0,11 s), amplitudę załamków R, S i Q:

1) poszerzenie ≥0,12 s (i zniekształcenie) – nieprawidłowy przebieg depolaryzacji komór:

a) blok prawej lub lewej odnogi pęczka Hisa rozdz. 2.7.2

b) przedwczesna depolaryzacja komór poprzez dodatkowy szlak AV w zespole preekscytacjirozdz. 2.6.3

c) pobudzenia i rytmy pochodzenia komorowego – zespoły QRS nie są poprzedzone załamkami P ryc. 2.1-1 i ryc. 2.6-14 

d) rozlane zaburzenia przewodzenia śródkomorowego – poszerzenie wszystkich załamków zespołu QRS, bez obrazu bloku prawej lub lewej odnogi

 

Rycina 2.1-1. Komorowe zaburzenia rytmu. A – jednokształtny częstoskurcz komorowy, B – trzepotanie komór, C – wielokształtny częstoskurcz komorowy, D – migotanie komór

 

 

Rycina 2.6-14. Napad jednokształtnego częstoskurczu komorowego z drogi odpływu prawej komory

 

2) amplituda załamków R i S – wykorzystywana w rozpoznawaniu przerostu lewej i prawej komorytab. 25.1-1. Mała amplituda zespołów QRS (<5 mm w każdym z odprowadzeń kończynowych i <10 mm w każdym z odprowadzeń przedsercowych) jest najbardziej charakterystyczną cechą zaciskającego zapalenia osierdzia.

 

Tabela 25.1-1. Cechy przerostu lewej i prawej komory w EKG

 

Cecha

Przerost lewej komory

Przerost prawej komory

amplituda załamków R lub S

zwiększona amplituda R lub S:

– R w V5 lub V6 >26 mm

– R w aVL >11 mm

– S w V1 + R w V5(6) >35 mm

– S w V3 + R w aVL >28 mm u mężczyzn, >20 mm u kobiet

zwiększona amplituda R w V1i aVR:

– R w V1 ≥7 mm

– R w aVR ≥5 mm

– R >S w V1

odcinki ST

obniżenie skośne do dołu

obniżenie skośne do dołu

załamki T

ujemne lub ujemno-dodatnie w V5–V6

ujemne lub ujemno-dodatnie w V1–V2

odchylenie osi elektrycznej serca

prawidłowe (rzadziej w lewo)

w prawo >110°

 

3) nieprawidłowe załamki Q: jakiekolwiek załamki Q ≥0,02 s lub zespoły QS w odprowadzeniach V2 i V3; załamki Q ≥0,03 s i o głębokości ≥1 mm lub zespoły QS w 2 odprowadzeniach z grupy odprowadzeń sąsiadujących (I, aVL, i ew. V6; V4–V6; II, III, aVF). Odpowiednikiem załamków Q są zespoły QS, które w warunkach prawidłowych mogą występować w odprowadzeniu aVR, rzadziej w III i V1, sporadycznie w V1–V2. W pozostałych odprowadzeniach powinny być traktowane jako objaw nieprawidłowy. U chorych bez objawów podmiotowych, u których w rutynowym EKG stwierdzono nowe nieprawidłowe załamki Q, rozpoznajniemy zawał serca. Pojawienie się w ciągu 28 dni od pierwszego lub kolejnego zawału serca uniesienia ST ≥1 mm lub nieprawidłowych załamków Q wskazuje na dorzut zawału, szczególnie jeśli zmiany EKG są związane z bólem dławicowym utrzymującym się przez ≥20 min.

Przyczyny nieprawidłowych załamków Q i zespołów QS:

a) zmiana warunków przewodzenia przez robocze komorowe włókna mięśniowe – ogniskowa martwica mięśnia lewej komory (zawał serca), ogłuszony mięsień sercowy, kardiomiopatia (zwykle przerostowa, zawężająca drogę odpływu lewej komory), zespół preekscytacji

b) zmiana warunków przewodzenia w śródkomorowym układzie przewodzącym – blok lewej odnogi (zespoły QS w V1–V3), blok przedniej wiązki lewej odnogi (zespoły qrS w V2)

c) przemieszczenie serca w klatce piersiowej – poszerzenie prawego przedsionka (zespoły qR w V1, V1–V2 lub V1–V3), rozedma płuc (zespoły QS w V1–V3), przerost lewej komory (zespoły QS w V1–V3).

6. Odcinek ST: odzwierciedla początkową fazę repolaryzacji mięśnia komór; prawidłowo przebiegają w linii izoelektrycznej w odprowadzeniach kończynowych i przedsercowych lewokomorowych. W odprowadzeniach przedsercowych prawokomorowych są często uniesione skośnie ku górze i łagodnie przechodzą w ramię wstępujące załamków T ryc. 25.1-5A:

1) uniesienie ST (istotne uniesienie mierzone w punkcie J – uniesienie w odprowadzeniach V2–V3 ≥1,5 mm u kobiet oraz ≥2,5 mm u mężczyzn w wieku <40 lat i ≥2 mm u mężczyzn w wieku ≥40 lat, a w pozostałych odprowadzeniach ≥1 mm u mężczyzn i kobiet)

a) uniesienie punktu J z wklęsłym uniesieniem ST w odprowadzeniach przedsercowych, rzadziej w przedsercowych i kończynowych, wyjątkowo wyłącznie w kończynowych – zespół wczesnej repolaryzacji komór (wariant prawidłowego EKG, ryc. 25.1-5B). Wg obecnej poszerzonej definicji zespół ten obejmuje przypadki z uniesieniem punktu J niezależnie od położenia odcinka ST. Uważa się, że uniesienie punktu J ≥1 mm w formie zawęźlenia (ryc. 25.1-5C) lub zaokrąglonego odejścia końcowej fazy załamka R w 2 spośród odprowadzeń kończynowych II, III i aVF i/lub przedsercowych V4–V6, szczególnie przy współistnieniu poziomego lub skośnego do dołu przebiegu odcinka ST, może być wyrazem niestabilności elektrycznej mięśnia komór, która predysponuje do występowania groźnej dla życia arytmii komorowej i nagłego zgonu sercowego.

b) uniesienie punktu J ≥2 mm w V1–V2 (w ≥1 z tych odprowadzeń) z uniesieniem odcinka ST skośnie do dołu i przejściem w ujemny załamek T – zespół Brugadów (po wykluczeniu innych przyczyn)

c) poziome lub wypukłe (fala Pardeego) z obniżeniem w przeciwstawnych odprowadzeniach – ostre pełnościenne niedokrwienie (ryc. 25.1-5D) lub świeży zawał serca (ryc. 25.1-5E). Przetrwałe uniesienie odcinków ST w odprowadzeniach z nieprawidłowymi załamkami Q lub zespołami QS interpretuje się jako wyraz zaburzeń kurczliwości w strefie objętej zawałem.

d) poziome, w większości odprowadzeń, z przeciwstawnym obniżeniem tylko w odprowadzeniach aVR i V1 – podejrzenie ostrej fazy zapalenia osierdzia (uszkodzenia przez proces zapalny podnasierdziowych warstw mięśnia sercowego). Współistniejące obniżenie odcinków PQ potwierdza to rozpoznanie.

e) skośne do góry – hiperwagotonia, nieprawidłowa depolaryzacja komór (bloki odnóg, zespół preekscytacji, pobudzenia i rytmy komorowe)

 

Rycina 25.1-5. Uniesienie odcinków ST. A – fizjologiczne skośnie do góry. B – uniesienie punktu J z wklęsłym uniesieniem odcinka ST w zespole wczesnej repolaryzacji komór. C - zespół wczesnej repolaryzacji z zawęźleniem końcowej fazy załamka R. D – uniesienie odcinka ST zarejestrowane w czasie epizodu dławicy Prinzmetala. E – uniesienie odcinka ST w ostrej fazie zawału serca (fala Pardeego)

 

2) obniżenie ST (istotne obniżenie mierzone w punkcie J – obniżenie w odprowadzeniach przedsercowych V1–V3 ≥0,5 mm, a w pozostałych odprowadzeniach ≥1 mm u mężczyzn i kobiet)

a) skośne do góry (ryc. 25.1-6A) – rzadko jest wyrazem niedokrwienia warstw podwsierdziowych lewej komory, najczęściej cecha hipersympatykotonii; nie ma znaczenia w rozpoznawaniu niedokrwienia mięśnia sercowego

b) poziome (ryc. 25.1-6B) – niedokrwienie mięśnia sercowego, ale może występować w przebiegu innych stanów chorobowych, a nawet u osób zupełnie zdrowych

c) skośne do dołu (ryc. 25.1-6C) – może być związane z niedokrwieniem podwsierdziowym, częściej zmiana wtórna do nieprawidłowego toru depolaryzacji komór (przerost mięśnia lewej komory, blok odnogi pęczka Hisa lub zespół preekscytacji).

 

Rycina 25.1-6. Obniżenie odcinków ST. A – skośne do góry. B – poziome. C – skośne do dołu

 

7. Załamek T: odzwierciedla końcową fazę repolaryzacji mięśnia komór. Prawidłowe załamki T są dodatnie w I, II i V2–V6, dodatnie lub ujemne w III, aVL, aVF i V1 oraz ujemne w aVR. Nie ma jednoznacznie określonej górnej granicy czasu trwania i amplitudy prawidłowych załamków T:

1) ujemne w V2–V3 – mogą być traktowane jako wariant normy, jeśli amplituda w V3 jest mniejsza niż w V2, a w V2 – mniejsza niż w V1Głębokie ujemne są zwykle cechą zawału serca, rzadziej zapalenia mięśnia sercowego, kardiomiopatii przerostowej, guza chromochłonnego lub udaru mózgu.

2) wysokie – mogą występować u osób zdrowych jako wyraz wzmożonego napięcia układu przywspółczulnego, ale też być objawem ostrego niedokrwienia lub hiperkaliemii

3) płaskie – objaw nieswoisty, związany z uszkodzeniem mięśnia sercowego w przebiegu różnych chorób serca lub z czynnikami pozasercowymi (zaburzenia elektrolitowe, niedoczynność tarczycy, leki, wzmożone napięcie układu współczulnego)

4) dwufazowe ujemno-dodatnie i ujemne – blok odnogi, zespół preekscytacji, przedwczesne lub dodatkowe pobudzenia i rytmy komorowe; nieprawidłowe ujemne załamki T obserwowane po ustąpieniu bloku odnogi, zespołu preekscytacji lub rytmu komorowego – mogą być związane ze zjawiskiem zwanym „pamięcią serca”, jeśli ich kierunek odpowiada kierunkowi zespołów QRS, zniekształconych uprzednio z powodu nieprawidłowej depolaryzacji komór.

8. Odstęp QT: łączny czas trwania depolaryzacji i repolaryzacji mięśnia komór. Może być różny w poszczególnych odprowadzeniach (pomiar w odprowadzeniu z najdłuższym odstępem QT; w przypadku nakładania się na załamek T załamka U ryc. 25.1-7), zależy od częstotliwości rytmu serca, w mniejszym stopniu od płci, wieku i aktywności wegetatywnego układu nerwowego.

 

Rycina 25.1-7. Pomiar czasu trwania odstępu QT

 

Do korygowania czasu trwania odstępu QT względem częstotliwości rytmu serca stosuje się zwykle wzór Bazetta:

skorygowany QT (QTc) = zmierzony QT (s) /√odstęp RR (s)

1) krótki odstęp QT – hiperkaliemia, hiperkalcemia, hipotermia, wrodzony zespół krótkiego QT (QTc ≤03,3 s lub <0,36 s i ≥1 z cech: patogenna mutacja genowa, zespół krótkiego QT w rodzinie, nagłe zgony w rodzinie ≤40. rż., w wywiadach epizod częstoskurczu komorowego lub migotania komór bez współistniejącej organicznej choroby serca)

2) długi odstęp QT (0,45 s u mężczyzn i ≥0,46 s u kobiet) – przyczyny rozdz. 2.6.11

9. Załamek U: pochodzenie niewyjaśnione, może być niewidoczny w standardowym EKG, jeśli jest widoczny, to największa amplituda w V1–V3, prawidłowo ma kierunek zgodny z kierunkiem poprzedzającego załamka T, amplituda <2 mm w odprowadzeniach prawokomorowych i <1 mm w odprowadzeniach kończynowych i przedsercowych lewokomorowych:

1) wysokie – zwykle połączone z załamkiem T, spotyka się u chorych z hipokaliemią, z guzem chromochłonnym, udarem mózgu lub wrodzonym zespołem długiego QT; wysokie, ale wyraźnie odgraniczone od załamka T należą do cech hiperwagotonii

2) ujemne – rzadko spotykane, przyczyną może być niedokrwienie, świeży zawał serca lub przerost lewej komory.

Różnicowanie rozdwojonego załamka T od nakładania się załamków T i U: przy nakładaniu odległość między szczytami wynosi >150 ms.

Wpływ zaburzeń elektrolitowych

1. Hiperkaliemia:

1) ~5,5 mmol/l  wzrost amplitudy i zwężenie załamków T, skrócenie odstępów QT

2) 5,5–7,5 mmol/l  poszerzenie zespołów QRS, spłaszczenie załamków P, wydłużenie odstępów PQ

3) >7,5 mmol/l  asynchroniczna depolaryzacja i repolaryzacja mięśnia komór  asystolia lub migotanie komór.

2. Hipokaliemia:

1) <3,5 mmol/l (u chorych z niewydolnością nerek bezpośrednio po dializoterapii, nawet przy stężeniu prawidłowym, ale mniejszym od wyjściowego) – zmniejszenie amplitudy załamków T, wzrost amplitudy i szerokości załamków U, obniżenie odcinków ST

2) w bardziej zaawansowanej hipokaliemii – wydłużenie odstępów PQ, poszerzenie zespołów QRS, przedwczesne pobudzenia komorowe, wielokształtny częstoskurcz komorowy torsade de pointes.

3. Hiperkalcemia: skrócenie odstępów QT (związane ze skróceniem lub ze zniknięciem odcinków ST). Współistnienie krótkich odstępów QT z wysokimi i poszerzonymi załamkami U nasuwa podejrzenie zaburzeń elektrolitowych (hiperkalcemia i hipokaliemia) występujących u chorych na szpiczaka plazmocytowego.

4. Hipokalcemia: wydłużenie odstępów QT związane z wydłużeniem odcinków ST. Kształt załamków T zwykle się nie zmienia, rzadko spłaszczenie lub odwrócenie dodatnich załamków T.

Wpływ wegetatywnego układu nerwowego

1. Hipersympatykotonia: przyspieszenie rytmu zatokowego, skrócenie odstępów PQ i QT, wzrost amplitudy załamków P, zmniejszenie amplitudy, rzadziej odwrócenie dodatnich załamków T, skośne do góry obniżenie odcinków ST.

2. Hiperwagotonia: zwolnienie rytmu zatokowego, wydłużenie odstępów PQ, zwiększenie amplitudy załamków T, skośne do góry uniesienie odcinków ST, zwykle w odprowadzeniach przedsercowych prawokomorowych. Cechy hiperwagotonii są charakterystycznym obrazem krzywej EKG podczas snu. W okresie czuwania występują zwykle u młodych osób, szczególnie często u wysportowanych mężczyzn.

Artykuły powiązane

Elektrokardiografia. Co można rozpoznać w tym zapisie? Med. Prakt., 2015; 9: 71, 78

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 49-letniego mężczyzny z niewydolnością serca. Med. Prakt., 2015; 4: 98–100

Elektrokardiografia. Jaki to rytm i typ zaburzeń przewodzenia przedsionkowo-komorowego? Med. Prakt., 2015; 3: 82–84

Elektrokardiografia. 3 pytania dotyczące interpretacji standardowego elektrokardiogramu. Med. Prakt., 2015; 2: 70–71, 84

Elektrokardiografia. Jaka jest przyczyna epizodu bradykardii w tym standardowym elektrokardiogramie? Med. Prakt., 2015; 1: 92–93, 115

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 81-letniej kobiety ze świeżym zawałem serca, wykonany w 8. dobie hospitalizacji.Med. Prakt., 2014; 12: 79–80

Elektrokardiografia. Standardowy elektrokardiogram 50-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2014; 11: 57–58 

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 33-letniej kobiety wykonany w trakcie jej hospitalizacji. Med. Prakt., 2014; 10: 85–86

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 57-letniego mężczyzny – jaka to arytmia? Med. Prakt., 2014; 9: 70–73

Elektrokardiografia. Standardowy elektrokardiogram 61-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2014; 7–8: 86–88

Elektrokardiografia. Jaka to arytmia i typ zaburzeń przewodzenia śródkomorowego? Med. Prakt., 2014; 6: 82–84

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram wykonany u młodego mężczyzny zgłaszającego okresowo niemiarowy rytm serca.Med. Prakt., 2014; 3: 64–65

Elektrokardiografia. Jakie jest pochodzenie rytmu podstawowego oraz krótkiego epizodu tachyarytmicznego? Med. Prakt., 2014; 2: 66–67

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram mężczyzny w średnim wieku z przerostem lewej komory. Med. Prakt., 2014; 1: 52–53   

Elektrokardiografia. Trzepotanie przedsionków okresowo przechodzące w migotanie. Med. Prakt., 2013; 12: 60–61

Elektrokardiografia. EKG ze sztuczną stymulacją – bardzo nietypowy przypadek. Med. Prakt., 2013; 11: 64–65 

Kardiologia. 72-letnia kobieta z pogorszeniem tolerancji wysiłku i migotaniem przedsionków w wywiadach. Med. Prakt., 2013; 10: 68–71  

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 23-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2013; 9: 90–91 

Repetytorium z elektrokardiografii. Co powinniśmy wiedzieć o rytmie zatokowym? Med. Prakt., 2013; 7–8: 40–47  

Elektrokardiografia. Standardowy elektrokardiogram wykonany u 64-letniej kobiety. Med. Prakt., 2013; 6: 92–93  

Elektrokardiografia. EKG 32-letniego mężczyzny w kilka minut po omdleniu podczas pobrania krwi. Med. Prakt., 2013; 4: 92–93  

Elektrokardiografia. Jaka jest lokalizacja zawału w tym EKG? Med. Prakt., 2013; 3: 98–99  

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 54-letniego mężczyzny z nadciśnieniem tętniczym i przebytym zawałem serca.Med. Prakt., 2013; 2: 84–85 

Lokalizacja zawału serca w elektrokardiogramie w świetle aktualnych wytycznych. Med. Prakt., 2013; 1: 44–49 

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 41-letniej pielęgniarki z piekącym bólem zamostkowym. Med. Prakt., 2013; 1: 88–89 

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 38-letniego mężczyzny z zespołem metabolicznym. Med. Prakt., 2012; 11: 84  

Nowa definicja zawału serca. Podsumowanie stanowiska Grupy Roboczej European Society of Cardiology, American College of Cardiology Foundation, American Heart Association i World Heart Federation 2012. Med. Prakt., 2012; 10: 12–19 

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram młodego zdrowego mężczyzny i 52-letniego pacjenta z astmą oskrzelową. Med. Prakt., 2012; 10: 98–100     

Elektrokardiografia. Rutynowy elektrokardiogram 82-letniego mężczyzny z dobrze kontrolowanym nadciśnieniem tętniczym. Med. Prakt., 2012; 9: 86  

Aktualne zasady rozpoznawania zawału serca w elektrokardiogramie. Med. Prakt., 2012; 6: 48–54  

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 62-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2012; 5: 92–93 

Elektrokardiografia. Standardowy zapis. Med. Prakt., 2012; 1: 96–97   

Elektrokardiografia. Ćwiczenie ze sztucznej stymulacji. Med. Prakt., 2011; 7-8: 64   

Zasady interpretacji 12-odprowadzeniowego elektrokardiogramu u sportowców. Med. Prakt., 2011; 6: 36–20

Elektrokardiografia. Co można odczytać z EKG z blokiem lewej odnogi? Med. Prakt., 2011; 5: 95

Elektrokardiografia. Skąd pochodzą dwa pobudzenia przedwczesne? Med. Prakt., 2011; 4: 110–111

Elektrokardiografia. 61-letni mężczyzna z nietypowymi bólami dławicowymi. Med. Prakt., 2011; 2: 108–109

Elektrokardiografia. Pobudzenie ektopowe z szerokim zespołem QRS. Med. Prakt., 2011; 1: 76–77

Elektrokardiografia. 12-odprowadzeniowy elektrokardiogram 52-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2010; 12: 85–87  

Elektrokardiografia. Jakie jest pochodzenie rytmu kardiotopowego? Med. Prakt., 2010; 7-8: 70–71  

Jak zapobiegać częstoskurczowi typu torsade de pointes w warunkach szpitalnych. Med. Prakt., 2010; 5: 47–58

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram wykonany u 64-letniego mężczyzny po zawale serca. Med. Prakt., 2010; 4: 90–91  

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 17-letniego chłopca z wrodzoną wadą serca. Med. Prakt., 2010; 2: 128–129

Elektrokardiografia. Rozpoznaj nieprawidłowość. Med. Prakt., 2010; 1: 89–90   

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 56-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2009; 12: 102–103    

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram pacjenta z ewolucją zawału dolno-bocznej ściany serca. Med. Prakt., 2009; 11: 108–109  

Elektrokardiografia. 45-letni mężczyzna z nadciśnieniem tętniczym i dużym przerostem lewej komory. Med. Prakt., 2009; 10: 118–119

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram 45-letniego mężczyzny z utrwalonym nadciśnieniem tętniczym. Med. Prakt., 2009; 9: 119–122  

Zasady standaryzacji i interpretacji elektrokardiogramu według American Heart Association, American College of Cardiology i Heart Rhythm Society 2007 i 2009. Omówienie nowych zaleceń, przydatnych w medycynie praktycznej.Med. Prakt., 2009; 7-8: 61–74

Elektrokardiografia. Trzepotanie przedsionków. Med. Prakt., 2009; 7-8: 109–110  

Elektrokardiografia. Analiza zaburzeń przewodzenia śródkomorowego u 65-letniego mężczyzny. Med. Prakt., 2009; 6: 118–119 

Elektrokardiografia. Co to za arytmia? Med. Prakt., 2009; 5: 136–137, 141  

Elektrokardiografia. Elektrokardiogram wykonany u 25-letniej kobiety. Med. Prakt., 2009; 4: 139–140  

Elektrokardiografia. Dwa standardowe zapisy EKG, wykonane u mężczyzn w wieku 69 i 65 lat. Med. Prakt., 2008; 12: 110–111

Elektrokardiografia. Zmiana rozrusznika przedsionkowego. Med. Prakt., 2008; 11: 129

Elektrokardiografia. Rutynowy echokardiogram. Med. Prakt., 2008; 10: 106–107, 109